گزارش اختصاصی دایره خبر از نمایشگاه کتاب فرانکفورت
دایره خبر؛ سرویس نمایشگاه ها - نمایشگاه ها در روزهایی که آینده کتاب، گسترش هوش مصنوعی و تغییر عادت‌های مطالعه به دغدغه‌ای جهانی تبدیل شده است، شهر فرانکفورت آلمان بار دیگر میزبان یکی از مهم‌ترین رویدادهای فرهنگی و تجاری جهان است. هفتادوهشتمین دوره نمایشگاه بین‌المللی کتاب فرانکفورت از ۷ تا ۱۱ اکتبر ۲۰۲۶، برابر با ۱۵ تا ۱۹ مهر ۱۴۰۵، برگزار می‌شود؛ رویدادی که ناشران، نویسندگان، مترجمان، آژانس‌های ادبی، کتاب‌فروشان و فعالان فناوری و صنایع خلاق را از کشورهای مختلف گرد هم می‌آورد.
اهمیت این نمایشگاه تنها به تعداد کتاب‌های عرضه‌شده یا حضور چهره‌های مشهور ادبی محدود نیست. فرانکفورت یکی از مراکز اصلی مذاکره درباره حقوق انتشار و ترجمه آثار، شکل‌گیری همکاری‌های بین‌المللی و تعیین مسیرهای تازه در صنعت نشر جهان است؛ صنعتی که در سال‌های اخیر با تحولات فناوری، تغییر الگوهای مصرف فرهنگی و پرسش‌های تازه درباره مالکیت فکری روبه‌رو شده است. سابقه نمایشگاه کتاب فرانکفورت به سنت دیرینه تجارت کتاب در این شهر بازمی‌گردد؛ سنتی که ریشه‌های آن به قرن پانزدهم میلادی و گسترش صنعت چاپ در اروپا می‌رسد. با این حال، شکل مدرن نمایشگاه پس از جنگ جهانی دوم احیا شد و نخستین دوره پس از جنگ در سال ۱۹۴۹ با حضور ۲۰۵ ناشر آلمانی در کلیسای پاول فرانکفورت برگزار شد. این رویداد به‌تدریج از یک گردهمایی تجاری به بستری بین‌المللی برای تبادل فرهنگی، معرفی ادبیات ملت‌ها و توسعه بازار جهانی کتاب تبدیل شد. امروزه نمایشگاه فرانکفورت از مهم‌ترین مراکز تجارت حقوق نشر در جهان به شمار می‌رود و علاوه بر کتاب‌های چاپی، آثار دیجیتال، کتاب‌های صوتی و همکاری‌های میان صنعت نشر و حوزه‌هایی مانند سینما، بازی‌های رایانه‌ای و فناوری را نیز پوشش می‌دهد.
هدف اصلی نمایشگاه ایجاد ارتباط میان صاحبان آثار و ناشران، تسهیل خریدوفروش حقوق انتشار و ترجمه، معرفی نویسندگان و آثار تازه، توسعه بازارهای بین‌المللی کتاب و فراهم‌کردن فضایی برای گفت‌وگو درباره مسائل فرهنگی و اجتماعی است.
یکی از ویژگی‌های شاخص دوره ۲۰۲۶، حضور جمهوری چک به‌عنوان کشور مهمان ویژه است. برنامه این کشور با شعار «چک؛ کشوری در ساحل» طراحی شده و تلاش دارد ادبیات، هنر و ظرفیت‌های فرهنگی این کشور اروپای مرکزی را به مخاطبان بین‌المللی معرفی کند.
بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی برگزارکنندگان، ۷۵ نویسنده چک در برنامه‌های مرتبط با نمایشگاه حضور دارند. غرفه ویژه این کشور نیز در فضایی به مساحت حدود ۲۳۰۰ مترمربع طراحی شده است و از عناصر تعاملی، فناوری هوش مصنوعی و برنامه‌های مرتبط با تصویرگری و ادبیات بهره می‌برد.
در کنار برنامه‌های ادبی، هوش مصنوعی یکی از محورهای مهم بحث در این دوره است؛ موضوعی که پرسش‌های متعددی را پیش روی ناشران و نویسندگان قرار داده است: آیا ابزارهای هوشمند می‌توانند فرایند تولید و ترجمه کتاب را متحول کنند؟ حقوق مادی و معنوی نویسندگان در برابر محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی چگونه باید حفظ شود؟ و ناشران چگونه می‌توانند از فرصت‌های فناوری استفاده کنند، بی‌آنکه جایگاه خالقان آثار تضعیف شود؟
برنامه‌های امسال همچنین به ترجمه ادبی، تبادل فرهنگی، داستان‌های تصویری، کمیک و مانگا، رمان‌های عامه‌پسند و ارتباط میان ادبیات و صنایع خلاق می‌پردازند. برگزارکنندگان با تغییر چیدمان سالن‌ها و اختصاص فضاهای مشخص‌تر به مخاطبان حرفه‌ای و بازدیدکنندگان عمومی، در پی تسهیل تعاملات تجاری و تجربه بازدیدکنندگان هستند. برای درک ابعاد این رویداد، آمار رسمی دوره گذشته و اطلاعات ثبت‌شده برای دوره جاری تصویر روشنی ارائه می‌کنند. بر اساس آمار منتشرشده در وب‌سایت رسمی نمایشگاه، دوره سال ۲۰۲۵ با حضور ۲۳۸ هزار بازدیدکننده، ۴۳۵۰ غرفه‌دار و ۳۵۰۰ برنامه برای مخاطبان حرفه‌ای و عموم مردم برگزار شد. از مجموع بازدیدکنندگان، ۱۱۸ هزار نفر در گروه بازدیدکنندگان حرفه‌ای و ۱۲۰ هزار نفر در گروه علاقه‌مندان عمومی به ادبیات قرار داشتند. همچنین ۷۸۰۰ نماینده رسانه‌ای در آن دوره حضور داشتند.
در دوره جاری، فهرست رسمی غرفه‌داران نمایشگاه ۲۰۲۶ بیش از چهار هزار مشارکت‌کننده را ثبت کرده است؛ در زمان تهیه این گزارش، صفحه رسمی فهرست غرفه‌داران ۴۱۳۱ مورد را نمایش می‌داد. این رقم مربوط به فهرست جاری مشارکت‌کنندگان است و نباید بدون تأیید نهایی برگزارکننده، آمار قطعی و نهایی غرفه‌داران دوره تلقی شود. اما هنوز نمی‌توان تعداد نهایی بازدیدکنندگان نمایشگاه ۲۰۲۶ را اعلام کرد؛ زیرا نمایشگاه تا ۱۱ اکتبر ادامه دارد و آمار نهایی حضور مخاطبان باید پس از پایان رویداد از سوی برگزارکننده منتشر شود.
این تفکیک آماری اهمیت دارد؛ زیرا تعداد غرفه‌داران، تعداد شرکت‌ها و مؤسسات حاضر، تعداد ناشران و شمار بازدیدکنندگان شاخص‌های متفاوتی هستند و نمی‌توان آنها را به‌جای یکدیگر به کار برد.
اهمیت اقتصادی؛ کتاب به‌مثابه یک محصول فرهنگی جهانی
بخش مهمی از اهمیت نمایشگاه فرانکفورت در معاملاتی نهفته است که ممکن است آثار آنها ماه‌ها یا حتی سال‌ها بعد در بازار کتاب کشورهای مختلف دیده شود. در این رویداد، ناشران و نمایندگان ادبی درباره خرید حق ترجمه، انتشار نسخه‌های خارجی، کتاب‌های صوتی و گسترش آثار در قالب‌های دیگر مذاکره می‌کنند.
به همین دلیل، نمایشگاه فقط محل عرضه محصولات آماده نیست؛ بلکه بستری برای شناسایی استعدادهای ادبی، ارزیابی روندهای بازار و ایجاد همکاری‌هایی است که می‌توانند مسیر انتشار یک اثر را در چندین کشور تغییر دهند. از سوی دیگر، پیوند روزافزون صنعت نشر با فناوری و صنایع خلاق، دامنه این تعاملات را گسترش داده است. اقتباس ادبی برای سینما و بازی‌های رایانه‌ای، توسعه بازار کتاب‌های صوتی و استفاده از ابزارهای دیجیتال، مرزهای سنتی نشر را تغییر داده‌اند. نمایشگاه بین‌المللی کتاب فرانکفورت نمونه‌ای از پیوند فرهنگ، اقتصاد و فناوری در جهان امروز است. سابقه تاریخی، شبکه گسترده ناشران و فعالان ادبی، نقش آن در تجارت حقوق نشر و تبدیل‌شدنش به فضایی برای بحث درباره آینده تولید و توزیع محتوا، جایگاه این رویداد را در تقویم فرهنگی جهان تثبیت کرده است.
در دوره ۲۰۲۶، حضور جمهوری چک به‌عنوان کشور مهمان ویژه و برجسته‌شدن موضوعاتی مانند هوش مصنوعی، ترجمه و ادبیات تصویری، نشان می‌دهد که نمایشگاه همچنان در حال گسترش موضوعات و مخاطبان خود است. در آستانه برگزاری هفتادوهشتمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب فرانکفورت، خبرهایی از برنامه‌ریزی برای حضور غرفه ملی نشر ایران منتشر شده بود؛ با این حال، در زمان تهیه این گزارش، آمار قابل اتکایی از تعداد ناشران، تشکل‌های نشر و نمایندگان ایرانی حاضر در این دوره در دسترس نبود.قطعا حضور در چنین رویداد هایی برای کشور ما با این پیشینه کهن در صنعت نشر وبه ویژه در حوزه ادبیات که مخاطبانی جهانی می‌تواند فرصتی برای بررسی ارتقای وضعیت نشر، جایگاه ترجمه، ظرفیت معرفی ادبیات فارسی و مرتفع نمودن چالش‌های حضور در بازار جهانی کتاب باشد. البته بهره‌گیری از این فرصت مستلزم برنامه‌ریزی حرفه‌ای،تعامل نزدیک بخش های متولی و بخش خصوصی، تسهیل گری و در اختیار گذاشتن امکانات به ناشرین ایرانی با توجه به وضعیت منهدم و بی اغراق ویران و تدبیر و تامل در باره سازوکارهای همکاری بین‌المللی است.
در نهایت، ارزش نمایشگاه فرانکفورت را نمی‌توان تنها با شمار غرفه‌ها یا بازدیدکنندگان سنجید. این رویداد جایی است که داستان‌ها از مرزهای زبانی عبور می‌کنند، حقوق آثار به موضوع مذاکره تبدیل می‌شود و آینده یکی از قدیمی‌ترین صنایع فرهنگی جهان در مواجهه با فناوری‌های نوین به بحث گذاشته می‌شود.
